Chọn trường phù hợp không dễ chút nào khi con thích cùng lúc ba, bốn ngành khác nhau. Một buổi tối gần đây, chúng tôi nhận tin nhắn của một phụ huynh: con vừa mê thiết kế đồ họa, vừa thích marketing, lại đang tính đăng ký thêm ngành ngôn ngữ. Cả nhà rối bời, trong khi ngày nộp hồ sơ cứ đến gần. Đây không phải chuyện hiếm gặp. Nhiều năm đồng hành cùng học sinh cấp ba, chúng tôi thấy tình huống này lặp lại gần như mỗi mùa tuyển sinh. Trong bài viết này, chúng tôi kể lại đúng những gì mình hay làm cùng các gia đình, không phải lý thuyết suông.
Nhiều học sinh phân vân vì thích cùng lúc nhiều ngành khác nhau
Học sinh thích nhiều thứ không phải là điều xấu. Ngược lại, đó thường là dấu hiệu các em năng động, ham tìm hiểu. Vấn đề nằm ở chỗ khác: mọi lựa chọn đều có sức hút riêng, nên rất khó loại bớt. Em thích vẽ vì thấy mình sáng tạo. Em thích marketing vì mê cảm giác chạy một chiến dịch thành công. Em thích ngôn ngữ vì đơn giản là giỏi và được khen. Không có ngành nào sai trong ba lựa chọn đó, nên gia đình càng khó đưa ra quyết định cuối cùng.
Áp lực thời gian mới là thứ khiến mọi chuyện căng hơn. Mỗi trường có mốc nộp hồ sơ riêng, có trường xét học bạ sớm, có trường chờ điểm thi. Phụ huynh vừa lo con chọn nhầm ngành, vừa sợ trễ hạn vì cứ chần chừ. Chúng tôi từng gặp một gia đình đổi nguyện vọng ba lần trong hai tuần cuối, chỉ vì không ai dám chốt. Cảm giác đó rất thật: càng gần ngày nộp, càng dễ hoảng, và một quyết định vội trong lúc hoảng thường không phải quyết định tốt.
Vai trò của gia sư trong việc thu hẹp lựa chọn
Đây là lúc vai trò của gia sư trở nên rõ ràng nhất: không phải để chọn hộ, mà để giúp học sinh nhìn thấy điều bản thân chưa tự nhìn ra.
Nhìn ra thế mạnh thật sự qua bài tập định hướng
Nhiều em nói thích một ngành chỉ vì bạn thân đang chọn ngành đó, hoặc vì thấy ngành đang được nhắc nhiều trên mạng. Gia sư có kinh nghiệm sẽ không hỏi thẳng con thích gì, vì câu trả lời thường mơ hồ. Thay vào đó, chúng tôi cho các em làm vài bài tập nhỏ, mỗi bài chỉ mất vài phút nhưng lộ ra khá nhiều điều.
- Việc gì làm xong khiến em thấy tự hào nhất trong năm học vừa rồi?
- Khi làm việc nhóm, em thường nhận phần việc nào mà không cần ai giao?
- Môn học nào em chủ động tìm hiểu thêm dù không có bài kiểm tra?
Từ những câu trả lời này, chúng tôi ghép lại thành một bức tranh khá rõ về thế mạnh thật, khác với sở thích nhất thời. Một học sinh từng nghĩ mình hợp marketing vì thích mạng xã hội, nhưng qua bài tập lại lộ ra thế mạnh về tổ chức, hợp hơn với ngành quản trị sự kiện. Bên cạnh việc trực tiếp kèm học, trung tâm cũng chú trọng cách sắp xếp lịch dạy cho nhiều gia sư không bị chồng giờ, nhờ đó mỗi em luôn có đúng người phụ trách theo sát suốt giai đoạn định hướng, không bị đổi người giữa chừng.
Một mẹo nhỏ chúng tôi hay dùng: đề nghị các em chấm điểm mức độ hứng thú cho từng ngành sau mỗi lần tìm hiểu hoặc học thử, thay vì chỉ hỏi một lần rồi thôi. Cảm xúc ở tuổi này thay đổi khá nhanh. Chấm điểm nhiều lần giúp lộ ra ngành nào thật sự bền, ngành nào chỉ là hứng thú nhất thời.
Soi thực tế thị trường lao động cho từng ngành đang cân nhắc
Thích một ngành là một chuyện, ngành đó thực tế làm gì mỗi ngày lại là chuyện khác. Nhiều em chọn ngành chỉ dựa trên hình dung đẹp trên phim, ví dụ nghĩ thiết kế đồ họa là suốt ngày vẽ sáng tạo tự do. Công việc thật sự lại có phần làm theo yêu cầu khách hàng, sửa đi sửa lại nhiều lần, đôi khi khá gò bó. Gia sư có kinh nghiệm sẽ kể thật những phần việc ít hào nhoáng đó, không tô hồng.
Với ngành thương mại điện tử hay marketing, chúng tôi thường lấy ví dụ cụ thể: một chiến dịch quảng cáo cần bao nhiêu bước từ lên ý tưởng đến đo hiệu quả, mất khoảng bao lâu, cần phối hợp với những ai. Những con số tham khảo như mức lương khởi điểm hay tỷ lệ tuyển dụng theo ngành, chúng tôi luôn nói rõ đây là mức tham khảo chung, không cam kết đúng cho mọi trường hợp. Mục tiêu không phải dọa các em, mà giúp các em hình dung đúng trước khi đổ công sức ba, bốn năm đại học vào một lựa chọn.
Sai lầm chúng tôi thấy nhiều nhất là chọn ngành theo trào lưu, rồi vỡ mộng ngay học kỳ đầu. Một em từng đăng ký ngành thiết kế nội thất vì thấy đẹp trên mạng xã hội, nhưng bỏ cuộc giữa năm nhất vì không ngờ phải học khá nhiều môn kỹ thuật, đo đạc, tính vật liệu. Biết trước phần khô khan của ngành ngay từ giai đoạn tư vấn giúp các em đỡ hụt hẫng về sau.
Quy trình đồng hành cùng học sinh chọn trường phù hợp
Biết được thế mạnh và hiểu ngành nghề rồi, bước tiếp theo là biến những thông tin đó thành một danh sách trường cụ thể. Đây là phần việc cần kỷ luật hơn là cảm xúc. Để phụ huynh dễ theo dõi, trung tâm cũng trình bày dữ liệu ngành nghề, học phí tham khảo trên một hệ thống website rõ ràng, tương tự cách nhiều đơn vị đầu tư cho thiết kế website bán hàng chuyên nghiệp để khách tra cứu thông tin thuận tiện hơn.
Xếp trường theo mức ưu tiên dựa trên tiêu chí rõ ràng
Chúng tôi hướng dẫn học sinh chia trường thành ba nhóm: nhóm mơ ước, nhóm vừa sức và nhóm an toàn. Cách chia này không mới, nhưng nhiều em bỏ qua vì ngại tự đánh giá năng lực bản thân. Tiêu chí xếp nhóm không chỉ dựa trên điểm chuẩn năm trước, mà còn dựa trên học phí, vị trí trường và chương trình đào tạo có đúng hướng ngành em đã chọn hay không.
Một sai lầm khá phổ biến là chọn toàn trường nhóm mơ ước, không có phương án dự phòng. Khi kết quả không như kỳ vọng, các em dễ hoang mang vì không còn lựa chọn nào đã chuẩn bị sẵn. Chúng tôi luôn khuyên giữ ít nhất một trường nhóm an toàn, dù em tự tin đến đâu. Đây cũng là lúc trung tâm gợi ý phụ huynh tham khảo thêm các kênh tư vấn tuyển sinh có ứng dụng công nghệ hỗ trợ, giúp cập nhật điểm chuẩn và chỉ tiêu nhanh hơn cách tra cứu thủ công.
Mẹo chúng tôi hay áp dụng là lập một bảng theo dõi đơn giản, ghi rõ điểm chuẩn năm trước, học phí mỗi năm và một cột ghi chú riêng cho cảm nhận của học sinh sau khi tìm hiểu. Nhìn tổng thể trên một bảng như vậy dễ so sánh hơn nhiều so với việc nhớ rời rạc từng trường trong đầu.
Bám sát tiến độ chuẩn bị hồ sơ cho từng lựa chọn đã chốt
Danh sách trường xong không có nghĩa là xong việc. Mỗi trường có yêu cầu hồ sơ khác nhau: trường xét học bạ cần bảng điểm công chứng sớm, trường có bài luận cần thời gian viết và chỉnh sửa, trường thi năng khiếu cần luyện thêm portfolio. Chúng tôi từng gặp một học sinh trượt nguyện vọng yêu thích nhất, chỉ vì thiếu một chứng chỉ ngoại ngữ nộp trễ ba ngày so với hạn.
Vì vậy, phần việc theo sát tiến độ quan trọng không kém việc chọn ngành. Chúng tôi thường lập một mốc thời gian riêng cho từng trường, nhắc phụ huynh và học sinh trước hạn khoảng hai tuần. Với những em vẫn đang ôn thi nhiều môn cùng lúc mà không đủ thời gian tự quản lý việc này, có thể tham khảo thêm cách dùng trợ giảng ảo hỗ trợ ôn bài ngoài giờ lên lớp để không bị đuối sức giữa lúc vừa ôn thi vừa hoàn thiện hồ sơ.
Một sai lầm khác là dồn hết việc chuẩn bị hồ sơ vào tuần cuối, vì nghĩ vẫn còn nhiều thời gian. Hồ sơ cần công chứng, cần chữ ký xác nhận từ nhà trường. Những việc này không thể làm xong trong một ngày. Chúng tôi luôn nhắc phụ huynh bắt đầu gom giấy tờ ngay khi vừa chốt xong danh sách trường, đừng đợi đến sát hạn mới cuống cuồng đi tìm.
Khi học sinh đã sẵn sàng đưa ra quyết định cuối cùng
Sự đồng hành đúng cách từ gia sư không làm thay quyết định của học sinh, mà giúp các em tự tin đưa ra quyết định của chính mình. Khi đã hiểu rõ thế mạnh, nhìn thật vào thực tế ngành nghề và có một danh sách trường được sắp xếp theo tiêu chí rõ ràng, việc chọn không còn là phỏng đoán nữa.
Nếu con vẫn đang phân vân giữa nhiều ngành, đừng vội ép các em chọn ngay trong một buổi tối. Hãy dành vài tuần để cùng con làm rõ từng lựa chọn, bắt đầu từ vài bài tập định hướng nhỏ đã nói ở trên, rồi thu hẹp dần theo từng bước. Một quyết định chậm nhưng chắc bao giờ cũng tốt hơn một lựa chọn vội vàng rồi phải làm lại từ đầu.