Định hướng ngành nghề và chọn trường là bài toán khiến không ít gia đình đau đầu, kể cả khi con học rất giỏi. Trong quá trình đồng hành cùng nhiều học sinh và phụ huynh, chúng tôi nhận ra một nghịch lý khá thú vị. Những em đạt điểm cao ở hầu hết các môn lại thường là người khó chọn ngành nhất. Lý do rất đơn giản: các em giỏi đều, không có môn nào nổi trội hẳn để làm kim chỉ nam. Bài viết này, chúng tôi muốn chia sẻ cách tiếp cận mà đội ngũ vẫn áp dụng khi tư vấn cho các gia đình, hy vọng giúp bạn và con tìm ra hướng đi rõ ràng hơn.
Chúng tôi từng gặp một bạn học sinh lớp 12 tên T., điểm trung bình các môn đều trên 8.5, từ Toán, Văn đến Hóa, Sinh. Khi được hỏi thích ngành gì, T. chỉ cười trừ rồi nói “em học được hết, nhưng không biết thích gì”. Câu chuyện này lặp lại ở rất nhiều em khác mà bên mình từng làm việc cùng. Học giỏi không đồng nghĩa với việc biết mình muốn gì. Đó là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.
Vì sao học giỏi mà vẫn loay hoay khi chọn ngành
Ở trường phổ thông, các em được đánh giá qua điểm số của từng môn học riêng lẻ. Nhưng chọn ngành lại đòi hỏi một thứ khác hẳn: sự kết hợp giữa sở thích, tính cách, giá trị sống và cả điều kiện thực tế của gia đình. Một em giỏi Toán chưa chắc thích làm việc với con số cả ngày. Một em viết văn hay chưa chắc muốn theo nghề báo hay biên tập.
Chúng tôi thường ví von thế này: điểm số giống như tấm bằng lái xe, còn định hướng nghề nghiệp là việc chọn con đường để đi. Có bằng lái tốt không có nghĩa là biết mình nên lái xe tới đâu. Vì vậy, càng học giỏi đều, các em càng cần một quá trình tìm hiểu bản thân nghiêm túc, thay vì chỉ dựa vào bảng điểm để quyết định.
Áp lực từ kỳ vọng cũng là một phần nguyên nhân
Nhiều phụ huynh vô tình đặt kỳ vọng lên vai con dựa trên thành tích học tập, kiểu “con học giỏi thế này thì phải thi Y hoặc Bách Khoa mới xứng”. Áp lực đó khiến các em chọn ngành theo danh tiếng thay vì theo năng lực thật sự và mong muốn cá nhân. Kết quả là nhiều bạn vào đại học rồi mới nhận ra mình chọn sai, phải học lại từ đầu hoặc chuyển ngành giữa chừng, vừa tốn thời gian vừa tốn cả tinh thần.
Định hướng ngành nghề và chọn trường nên bắt đầu từ đâu
Theo kinh nghiệm của đội ngũ, việc định hướng ngành nghề và chọn trường nên bắt đầu từ việc hiểu con, chứ không phải từ danh sách các trường top đầu. Nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng thực tế phần lớn gia đình lại làm ngược lại. Họ tìm trường trước, sau đó mới cố nhét con vào ngành phù hợp với điểm chuẩn của trường đó.
Chúng tôi khuyên nên đảo lại quy trình. Bước đầu tiên là dành thời gian trò chuyện, quan sát con trong ít nhất một học kỳ. Con thích làm gì khi rảnh rỗi? Con hay đọc loại sách nào, xem loại video nào trên YouTube? Con có xu hướng thích làm việc một mình hay theo nhóm? Những câu hỏi tưởng chừng nhỏ nhặt này lại tiết lộ rất nhiều về tính cách và sở thích nghề nghiệp tiềm ẩn của con.
Sau khi đã có một vài gợi ý về hướng đi, gia đình mới nên tìm hiểu ngành học cụ thể: ngành đó học gì, ra trường làm công việc gì, cơ hội việc làm ra sao. Ví dụ nếu con thích công nghệ và có tư duy logic tốt, gia đình có thể tìm hiểu thêm về ngành công nghệ thông tin hoặc các lĩnh vực liên quan đến dữ liệu. Nếu con thích sáng tạo nội dung, thích mạng xã hội, có thể tham khảo bài học digital marketing ra làm gì mà chúng tôi từng tổng hợp, để hình dung rõ hơn công việc thực tế sau khi tốt nghiệp.
Ba câu hỏi giúp con hiểu rõ bản thân trước khi chọn ngành
Trong các buổi tư vấn, chúng tôi thường đưa ra ba câu hỏi đơn giản để giúp học sinh tự soi chiếu lại mình. Ba câu hỏi này không có đáp án đúng sai, chỉ cần con trả lời thật lòng.
- Con thích làm việc với con người, với số liệu, hay với ý tưởng và hình ảnh? Câu trả lời sẽ gợi ý nhóm ngành phù hợp, từ xã hội – giao tiếp, kỹ thuật – phân tích, cho đến sáng tạo – nghệ thuật.
- Con hình dung mình làm công việc gì trong một ngày bình thường, năm năm sau? Không cần chính xác tên nghề, chỉ cần mô tả cảm giác: ngồi văn phòng hay di chuyển nhiều, làm một mình hay gặp gỡ nhiều người.
- Nếu không quan tâm đến lương và danh tiếng, con vẫn chọn làm công việc gì? Đây là câu hỏi khó nhất nhưng cũng thật nhất, vì nó loại bỏ được yếu tố áp lực xã hội.
Chúng tôi từng áp dụng ba câu hỏi này với một bạn học sinh giỏi cả tự nhiên lẫn xã hội. Sau khi trả lời thành thật, bạn ấy nhận ra mình thích công việc liên quan đến giáo dục hơn là các ngành kỹ thuật mà gia đình vẫn định hướng. Cuối cùng bạn chọn ngành sư phạm và hiện tại rất hài lòng với lựa chọn của mình. Câu chuyện này cho thấy đôi khi câu trả lời nằm sẵn trong con, chỉ là chưa ai hỏi đúng câu hỏi mà thôi.
Chọn trường sau khi đã chọn được hướng ngành
Khi đã xác định được nhóm ngành phù hợp, việc chọn trường sẽ dễ dàng hơn nhiều. Lúc này, gia đình nên cân nhắc vài yếu tố thực tế thay vì chỉ nhìn vào điểm chuẩn hay thứ hạng trường. Chất lượng đào tạo của khoa, cơ hội thực tập, mạng lưới cựu sinh viên và mức học phí phù hợp với điều kiện gia đình đều là những điều đáng cân nhắc kỹ.
Chúng tôi cũng khuyên phụ huynh đừng quá đặt nặng việc phải vào trường công lập danh tiếng bằng mọi giá. Có những trường ít nổi tiếng hơn nhưng đào tạo ngành cụ thể lại rất tốt, có liên kết doanh nghiệp chặt chẽ, sinh viên ra trường có việc làm ngay. Ví dụ với các bạn quan tâm đến lĩnh vực kinh doanh trực tuyến, bài viết về ngành thương mại điện tử nên học trường nào trên trang của chúng tôi có thể là điểm khởi đầu hữu ích để so sánh các lựa chọn.
Một điều nữa chúng tôi muốn nhấn mạnh: khoảng cách địa lý, môi trường sống và mức độ tự lập của con cũng nên được tính đến. Một em quen được cha mẹ chăm sóc kỹ, nếu đột ngột phải sống xa nhà, có thể gặp khó khăn về tâm lý trong học kỳ đầu. Điều này không có nghĩa là không nên cho con đi xa, chỉ là gia đình cần chuẩn bị tinh thần và có kế hoạch hỗ trợ con thích nghi dần dần.
Vai trò của cha mẹ và người đồng hành trong quá trình này
Chúng tôi tin rằng cha mẹ không cần phải là người quyết định thay con, nhưng vai trò đồng hành là không thể thiếu. Việc lắng nghe, cung cấp thông tin khách quan và không áp đặt sẽ giúp con tự tin hơn khi đưa ra lựa chọn cuối cùng. Nhiều gia đình mà đội ngũ từng làm việc cùng đã chọn cách mời thêm gia sư hoặc người tư vấn có kinh nghiệm để trò chuyện riêng với con, vì đôi khi con dễ mở lòng với người ngoài hơn là với chính cha mẹ mình.
Nếu gia đình bạn đang ở Hà Nội và cần một người đồng hành hiểu tâm lý học sinh để trò chuyện, gợi mở định hướng cho con, có thể tham khảo thêm về đội ngũ gia sư tại Hà Nội mà chúng tôi đang xây dựng, không chỉ hỗ trợ kiến thức mà còn đồng hành cùng con trong giai đoạn quan trọng này. Một gia sư giỏi, ngoài việc kèm học, đôi khi lại chính là người giúp con khám phá ra thế mạnh mà bản thân con chưa từng nhận ra.
Khi con đổi ý giữa chừng, đó là chuyện bình thường
Có một điều chúng tôi muốn phụ huynh yên tâm: việc con thay đổi ý định giữa quá trình tìm hiểu ngành nghề là hoàn toàn bình thường, thậm chí là dấu hiệu tốt. Điều đó cho thấy con đang thực sự suy nghĩ chứ không chọn đại cho xong chuyện.
Chúng tôi từng đồng hành cùng một bạn học sinh ban đầu quyết tâm thi ngành Y theo truyền thống gia đình. Sau vài buổi trải nghiệm thực tế tại bệnh viện do nhà trường tổ chức, bạn nhận ra mình sợ máu và không chịu được áp lực trực đêm. Bạn chuyển hướng sang ngành công nghệ sinh học, vẫn liên quan đến khoa học sức khỏe nhưng phù hợp với tính cách hơn. Gia đình ban đầu phản đối, nhưng sau khi trò chuyện kỹ, họ hiểu và ủng hộ quyết định của con. Đến nay bạn ấy học rất tốt và tìm được đúng đam mê của mình.
Việc con tự tìm hiểu, tự trải nghiệm rồi đưa ra quyết định, dù có thể thay đổi vài lần, vẫn tốt hơn nhiều so với việc chọn một ngành cố định ngay từ đầu chỉ vì áp lực hay thói quen. Bên mình luôn khuyến khích các gia đình cho con thời gian và không gian để tự khám phá, thay vì vội vàng chốt một lựa chọn duy nhất quá sớm. Nếu con thích tự tìm hiểu qua các kênh học trực tuyến để khám phá thêm về bản thân trước khi quyết định, bài viết về cách học vì nhu cầu thật sự của bản thân cũng là một gợi ý đáng đọc.
Định hướng ngành nghề và chọn trường chưa bao giờ là một quyết định chỉ diễn ra trong một buổi tối. Đó là cả một quá trình dài, cần sự kiên nhẫn từ cả cha mẹ lẫn con cái, cần những cuộc trò chuyện thật lòng và cả những lần thử sai không đáng sợ chút nào. Chúng tôi tin rằng nếu gia đình bắt đầu từ việc hiểu con thay vì chỉ nhìn vào bảng điểm hay danh tiếng trường lớp, con đường phía trước sẽ rõ ràng hơn rất nhiều. Và dù con có đổi ý một hai lần trong quá trình đó, điều quan trọng nhất vẫn là con được lựa chọn bằng chính sự thấu hiểu về bản thân mình, chứ không phải bằng áp lực từ bên ngoài.